NIỆM (SATI) VÀ CHÁNH NIỆM (SAMMĀSATI)

NIỆM (SATI) VÀ CHÁNH NIỆM (SAMMĀSATI)

Không chỉ là vấn đề từ ngữ, mà là sự phân định giữa một trạng thái tâm lý thông thường và một chi phần của Thánh Đạo dẫn đến sự giải thoát. Ta hãy cùng nhau quán chiếu sự khác biệt này:

I. Sự Khác Biệt Cốt Lõi: Hữu Lậu và Vô Lậu

Nếu nhìn nhận trong bối cảnh rộng lớn hơn của tâm thức, Niệm (Sati) có thể được hiểu là sự ghi nhớ, sự hay biết hoặc sự chú tâm. Niệm là một chức năng cơ bản của tâm, nhưng nó có thể đi kèm với ác pháp hoặc thiện pháp. Trong khi đó, Chánh Niệm là Niệm đã được thanh lọc, được đặt đúng hướng, và luôn là một yếu tố hướng thượng.

1. Niệm (Sati) và Tà Niệm (Tà niệm)

Khái niệm Niệm (hay ức niệm, sự ghi nhớ) chưa hẳn đã dẫn đến giải thoát. Ở phàm phu Niệm thông thường có thể là hữu lậu (còn chấp thủ) hoặc liên hệ đến ác pháp. Điều này được chứng minh qua sự tồn tại của Tà Niệm (Tà niệm). Trong quá trình hành trì, Niệm có thể bị thất thoát (bị mất). Khi Niệm bị thất thoát, các ác, bất thiện pháp, các ước vọng liên hệ đến kiết sử có thể khởi lên. Khi ấy, vị Tỳ-kheo phải mau lẹ từ bỏ trạng thái ấy, gột sạch, chấm dứt, không cho hiện hữu.

Chỉ là sự nhớ: Khi tâm nhập định, hành giả nhớ đến khi tưởng niệm phát sanh chớ không nhớ xa hơn nữa. Sự "nhớ" hay "ghi nhận" này là một trạng thái tâm lý, cần được định hướng đúng đắn.

2. Chánh Niệm (Sammāsati): Pháp Siêu Thế

Chánh Niệm là sự tu tập Niệm đã được đặt vào con đường Giác ngộ, thuộc về Bát Chánh Đạo. Đây là yếu tố quyết định sự thánh thiện của hành vi.

Thuộc bậc Thánh: Chánh Niệm là chi phần thứ bảy của Thánh Đạo Tám Ngành (Bát Chánh Đạo) là một pháp vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi.

Mục đích Tối Thượng: Con đường Trung đạo (Bát Chánh Đạo) này khiến tịnh nhãn sanh, chân trí sanh, hướng đến tịch tịnh, thắng trí, giác ngộ, và Niết-bàn. Chánh Niệm là công cụ để đạt đến sự ly tham, đoạn diệt.

Hành tướng tỉnh giác: Khi đạt được Chánh niệm tỉnh giác (Chánh niệm kèm tỉnh giác), hành giả không có hoan hỷ, không có ưu phiền, an trú xả, khi mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị, thân cảm xúc, ý nhận thức pháp.

NIỆM (SATI) VÀ CHÁNH NIỆM (SAMMĀSATI)

II. Ý Nghĩa Thực Tiễn Trong Tu Tập

Thực hành Chánh Niệm là nền tảng sống còn để chuyển hóa tâm phàm phu thành tâm Thánh.

1. Nền Tảng của Định và Tuệ

Chánh Niệm đóng vai trò không thể thiếu trong việc phát triển tâm linh:

Điều kiện cho Chánh Định: Chánh Niệm là một trong Bảy pháp Định tư lương (Samādhi-parikkhāra) để tu hành Chánh Định. Khi Niệm được tu tập, nó giúp tâm nhập định.

Phát triển Trí tuệ (Tuệ lực): Chánh Niệm là một trong Bảy lực (Tín, Tấn, Tàm, Quý, Niệm, Định, Tuệ). Vị Tỷ-kheo được giải thoát với tâm được giải thoát khi đạt được Tuệ lực, tức là trí tuệ về sự sanh diệt.

Đạt đến Minh và Giải Thoát: Vị Thánh đệ tử cần có trí tuệ về sự sanh diệt, thành tựu với sự thể nhập thuộc bậc Thánh đưa đến con đường chơn chánh đoạn tận khổ đau. Niệm thân hành được tu tập, được làm cho sung mãn, là một trong những pháp dẫn đến hoàn toàn yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn.

2. Phương Pháp Tiêu Diệt Ác Pháp (Tu Tập Niệm Xứ)

Đức Phật dạy rằng, để đạt được Chánh Niệm tối thượng, hành giả phải thực hành Tứ Niệm Xứ (Bốn lĩnh vực quán niệm). Đây là cách Chánh Niệm được áp dụng vào đời sống:

Quán chiếu sự sinh diệt: Hành giả sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp.

Đoạn trừ Bất thiện Pháp: Khi Niệm thân hành được tu tập và làm cho sung mãn, thì các pháp bất thiện chưa sanh không sanh khởi, và các pháp bất thiện đã sanh được đoạn tận.

Đối trị Tham Ưu: Hành giả thực hành Bốn Niệm Xứ phải nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, và nhiếp phục tham ưu ở đời. Nhờ quán sát sự sanh diệt của Ngũ thủ uẩn (Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức), hành giả đạt đến trí tuệ căn bản Phạm hạnh, và nếu đã chứng được thì đưa đến sự bội tăng, quảng đại, phát triển, viên mãn.

Tóm lại, Niệm là khả năng ghi nhận, còn Chánh Niệm là Niệm đã được điều chỉnh, thanh tịnh hóa, và định hướng tuyệt đối vào sự giải thoát. Chánh Niệm là chìa khóa để giữ tâm không lơ đễnh, không luyến ái hay chống đối trần cảnh, mà luôn quán chiếu bản chất vô thường của chúng, từ đó đoạn trừ lậu hoặc và chứng ngộ Niết-bàn.

-Nguồn: Tồng hợp để tự học. Không có giá trị tham khảo.

Ghi chú: 150

#Tư #Hành #Niệm Ẩn bớt

---

Xem thêm:
Sách đọc nhiều
Bài đọc nhiều

KINH BÊN NGOÀI BỨC TƯỜNG

BÊN NGOÀI BỨC TƯỜNG

Dưới ánh mờ của một buổi chiều lặng, bên ngoài một bức tường lớn dẫn vào ngôi nhà ấm cúng của người đang sống, có những bóng dáng đứng chờ. Họ đứng ở ngã ba, ở giao lộ, hoặc ngay trước cánh cổng, như những người lạc mất mái nhà xưa và mong mỏi được trở lại. Bên trong, một bữa tiệc thịnh soạn diễn ra, tiếng nói cười và thức ăn đầy đủ. Không một ai nhớ đến những kẻ ở bên ngoài tường. Sự lãng quên ấy không phải do vô tâm, mà vì nghiệp cũ đã khiến những chúng sanh ấy chẳng thể bước vào nơi an lạc ấy nữa.

Đức Phật kể câu chuyện này để nhắc người còn sống nhớ nghĩ đến thân bằng quyến thuộc đã khuất, đến những chúng sanh đang chịu cảnh thiếu thốn. Khi dâng một món ăn thanh tịnh, đúng thời, người thực hành chỉ cần khởi một niệm nhẹ:

“Con xin gửi món này đến bà con quyến thuộc, mong họ được bình an.”

KINH BÊN NGOÀI BỨC TƯỜNG

Khi lời hồi hướng khởi lên, những ngạ quỷ có duyên từ quá khứ sẽ tìm về. Họ hoan hỷ trước tấm lòng được gửi đến, và đáp lại bằng những lời chúc lành. Nhờ chút phước được chia, họ tạm no đủ và mong cho người đã nhớ đến mình được sống lâu, được an ổn. Trong cảnh giới của họ không có đất để trồng trọt, không có gia súc để nuôi, cũng chẳng có buôn bán để đổi chác. Nếu rơi vào cõi ngạ quỷ, họ chỉ có thể sống nhờ vào sự bố thí được người thân hồi hướng. Bởi vậy, lời dạy ví việc bố thí như nước chảy từ đỉnh đồi xuống đáy vực: dòng nước ấy luôn tìm đến nơi thấp nhất, mang lại lợi ích cho những ai đang thiếu thốn nhất. Công đức cũng vậy. Khi được tạo ra từ thế gian này và được hồi hướng đúng cách, nó đến được với những chúng sanh đang chờ đợi bên ngoài bức tường an lạc kia.

Đức Phật nói rằng người từng giúp ta, từng có duyên với ta, dù hiện giờ ở đâu, vẫn xứng đáng được nhớ đến. Bố thí và hồi hướng là cách duy nhất giúp họ bớt khổ. Khóc than, thương tiếc, hay giữ mãi nỗi đau trong lòng chẳng giúp được gì. Chỉ có việc làm thiện, nhất là cúng dường đúng pháp, mới đem lại lợi ích lâu dài. Khi phước lành ấy được hồi hướng, thân quyến nơi cảnh giới tối tăm cũng được nhờ chút ánh sáng. Người làm việc thiện thì được bồi đắp phước đức, còn chư Tăng - những người gìn giữ Chánh pháp - có thêm sức để tiếp tục con đường giải thoát.

Kinh Ngoài Bức Tường hiện lên như một lời nhắc đầy từ bi. Hình ảnh “bên ngoài bức tường” tượng trưng cho sự thất bại của những ai lười biếng tích lũy phước lành. Đó là ranh giới giữa một bên là an lạc, một bên là khổ não. Bài kinh không nhằm hù dọa, mà để người nghe thấy rõ hậu quả của việc buông thả đời mình, không vun bồi điều thiện. Thật tinh tế khi ngay sau đó, Chư tăng đặt Kinh Bảo Tàng cùng trong tập kinh - bài kinh nói về sự ưu việt của đức hạnh. Một bên chỉ ra thất bại do thiếu phước, một bên nêu lên sự thành tựu nhờ công đức. Hai bài kinh soi chiếu lẫn nhau, như hai mặt của một tấm gương giúp người tu nhận rõ con đường mình đang đi.

Dù lời kinh nghe có vẻ nghiêm khắc, mục đích của nó là đem lại phước lành cho muôn loài. Nó nhắc rằng chỉ tránh ác thôi chưa đủ; người muốn thoát khỏi khổ đau còn phải chủ động gieo thiện nghiệp. Nếu không, cuộc đời dễ rơi vào cảnh “ngoài bức tường”, thiếu cả duyên lẫn sức để tiến xa hơn trên con đường giải thoát.

Khi đọc đến đây, tâm người con Phật như được đặt trước một cánh cửa. Một bên là sự trì trệ, thiếu phước, khổ đau như những bóng dáng chờ đợi bên ngoài tường; bên kia là sự tinh tấn, biết tạo phước, biết nhớ nghĩ đến người đã khuất và đến cả chúng sanh đang cần giúp đỡ. Cửa mở về phía nào, là do mỗi người tự chọn trong từng hành động nhỏ của mình.

-Nguồn: tổng hợp để tự học. Không có giá trị tham khảo.

-Nguồn tham chiếu:Tiểu Bộ Kinh. Tiểu Tụng. 7. Kinh Ngoài Bức Tường

https://suttacentral.net/kp7/vi/minh_chau?lang=en...

ghi chú: 171

#Tư #Ý #Bi 

---

Xem thêm:
Sách đọc nhiều
Bài đọc nhiều

NGƯỜI NHỊ NHÂN VÀ THIỀN

NGƯỜI NHỊ NHÂN VÀ THIỀN

Khi nói đến mối quan hệ giữa tâm tục sinh và việc đắc thiền, có thể hình dung như việc gieo một cái cây. Hạt giống chính là tâm tục sinh mang theo từ đời trước, còn môi trường đất đai là sự tu tập trong hiện tại. Hạt giống tốt hay trung bình có ảnh hưởng đến sự phát triển ban đầu, nhưng cây lớn lên thế nào lại tùy vào công phu chăm bón.

Tâm tục sinh (Paṭisandhi) là khoảnh khắc tâm thức nối kết với một đời sống mới. Chúng sinh khác nhau khi tái sinh vì phẩm chất các nhân thiện đi kèm. A tỳ đàm nhắc đến Ba nhân thiện gồm Vô Tham, Vô Sân và Vô Si (Trí tuệ). Vô tham giúp tâm không vướng vào ham muốn, Vô sân làm tâm không chìm trong giận dữ, còn Vô si là sự sáng suốt, khéo hiểu, nhận rõ và thấy đúng. Ba nhân này tạo nên nền tảng phẩm chất của tâm tục sinh.

A tỳ đàm có nói đến trường hợp “hữu nhân bất tương ưng trí”, tức có căn thiện nhưng không đi kèm trí tuệ mạnh mẽ ngay sát-na tái sinh. Loại tâm này thường chỉ mang hai nhân là Vô Tham và Vô Sân. Trong khoảnh khắc sơ sanh, dù thiếu trí tuệ tương ưng, tâm vẫn phát sanh mười hai quyền, cho thấy nó vẫn có điều kiện hình thành một đời sống đầy đủ, chỉ là sức mạnh trí tuệ không nở rộ từ đầu.

Tâm tục sinh Nhị Nhân -Người mang tâm này có thể sinh vào cõi người hoặc chư thiên bậc trung, và trong đời sống họ đón nhận các cảnh tịnh hảo ở mức tương ứng. Nếu nghiệp thiện quá yếu, họ có thể rơi vào trạng thái bất toàn của thân-tâm khi sinh ra như khờ , mù, câm, điếc, tức là trường hợp vô nhân. Tâm Nhị Nhân vì thế được xem như một nền tảng trung bình, thiếu đi trí tuệ bẩm sinh để soi sáng ngay từ đầu.

Trong khi đó, thành tựu thiền định thuộc về bậc thiện nghiệp thượng, có sức mạnh nâng tâm tới các tầng Phạm Thiên. Người sinh ra với tâm Nhị Nhân muốn đạt được điều ấy phải nỗ lực rất nhiều trong đời hiện tại- nuôi dưỡng Trí tuệ, phát triển Ba-la-mật, và làm mạnh mẽ thiện nghiệp chủ. Nếu không, thiện nghiệp của họ chỉ trổ quả ở mức trung bình và đôi khi trở thành vô hiệu nghiệp nếu không đủ sức dẫn dắt tâm.

Từ đây, vấn đề được đặt ra là việc đắc thiền có liên hệ thế nào với phẩm chất của tâm tục sinh. Thiền (Jhana) là trạng thái tâm định tĩnh, sâu lắng nhờ tu tập bền bỉ. Khi một vị Phíc-khú hành thiền, họ phải gỡ bỏ ngũ cái- những chướng ngại làm tâm nặng nề như tham dục, sân hận, hôn trầm, phóng dật và hoài nghi. Khi tâm rời xa những điều bất thiện ấy, sơ thiền hiện khởi với tầm, tứ, hỷ, lạc và nhất tâm. Để đi sâu hơn, người tu phải phát triển Trí tuệ (Tuệ quyền), sự sáng suốt và khả năng trạch pháp, vốn chính là bản chất của Vô Si. Con đường này thuộc Bát Chánh Đạo, trong đó Chánh Kiến và Chánh Định đóng vai trò then chốt.

Câu hỏi then chốt là: người tái sinh chỉ có hai nhân thiện- không tương ưng với trí tuệ- có thể đắc thiền hay không?

A tỳ đàm không nói rằng họ không thể. Những đoạn được trích chỉ mô tả phẩm chất của tâm tục sinh và những điều kiện cần có để chứng đắc thiền. Một mặt, tâm tục sinh có thể là hai nhân hoặc ba nhân, và sự thiếu vắng trí tuệ bẩm sinh là một đặc điểm của hai nhân. Mặt khác, việc đạt thiền lại đòi hỏi sự tu tập phát triển trí tuệ, nghĩa là tuệ phải được bồi dưỡng trong chính đời sống này, không phụ thuộc vào sự mạnh yếu của trí tuệ lúc tái sinh. Vì vậy, dù tâm tục sinh Nhị Nhân chỉ như một hạt giống vừa đủ, việc đắc thiền lại là thành tựu của bậc tâm linh cao. Khoảng cách này có thể được vượt qua, nếu người ấy biết vun bồi trí tuệ và tinh cần liên tục.

Một vài ví dụ:

Được xem là người có căn cơ lớn (giống như Tâm Tam Nhân). Ngay từ nhỏ, Tôn Giả Xá Lợi Phất (Upatissa) đã thể hiện trí tuệ siêu việt, khả năng biện luận sắc sảo, và luôn tìm kiếm con đường giải thoát tối thượng. Đây là ví dụ về "hạt giống Tam Nhân" tốt đẹp, khi được gieo trồng và chăm sóc (tu tập) thì nhanh chóng trổ ra quả vị tối thắng.

Tôn Giả Channa (người hầu cận thân thiết của Đức Phật khi còn là Thái tử) là một vị Tỳ-khưu đã có duyên lành lớn, nhưng lại khó tu tập, có nhiều phiền não, kiêu mạn và chấp thủ. Dù có cơ hội gần Phật và xuất gia, ngài vẫn gặp nhiều chướng ngại trong việc loại bỏ tham sân. Ngài phải trải qua một quá trình rèn luyện cực kỳ gian khổ và chỉ sau khi bị hội chúng Tăng-già thực hiện phép "phạm hành im lặng" (không ai nói chuyện với ngài), ngài mới thực sự hối cải và nỗ lực hết mình để chứng đắc A-la-hán (tức là đắc thiền và đạo quả) vào cuối đời. Đây là ví dụ về "hạt giống Nhị Nhân" (căn cơ trung bình), nhưng nhờ nỗ lực phi thường trong hiện tại (vun bồi Trí tuệ - Vô Si trong đời này), vẫn có thể vượt qua phẩm chất ban đầu để đạt được thành tựu tâm linh tối thượng.

Trong Kinh Đại Bát Niết Bàn (Mahāparinibbāna Sutta): Đức Phật nhấn mạnh Bát Chánh Đạo là con đường duy nhất đưa đến giải thoát. Trong đó, Chánh Kiến (Trí tuệ) và Chánh Định (Thiền định) là hai yếu tố then chốt. Việc đắc Thiền và chứng Đạo Quả là thành quả của việc thực hành Bát Chánh Đạo trong đời sống hiện tại, nó không phụ thuộc vào việc lúc tái sinh bạn là người Tam Nhân hay Nhị Nhân. Cốt lõi là sự vun bồi Trí tuệ (Vô Si) và Định lực ngay bây giờ. Tâm ban đầu có thể chưa sáng, nhưng nếu được nuôi dưỡng bằng Niệm, Định Và Tuệ, nó vẫn có thể lớn lên thành một nội lực đủ mạnh để đạt thiền. Đây là sự gặp gỡ giữa phẩm chất ban đầu của tâm tái tục và khả năng vươn đến thành tựu tối thắng trong thiền định- con đường dài nhưng luôn mở cho những ai bền chí. Cơ hội đạt đến thành tựu cao nhất trong Phật Pháp là bình đẳng cho tất cả những ai có đủ nhân duyên (tức là không phải người Vô Nhân) và nỗ lực tu tập trong hiện tại. Phẩm chất bẩm sinh (Nhị Nhân hay Tam Nhân) chỉ ảnh hưởng đến tốc độ mà thôi.

-Nguồn: tổng hợp để tự học. Không có giá trị tham khảo.

-Nguồn ảnh: https://vdpzoom.com/trung

ghi chú: 171

#Tư #Cần #Tuệ 

---

Xem thêm:
Sách đọc nhiều
Bài đọc nhiều

DUYÊN HỆ

DUYÊN HỆ

Tiếng Pàli của lý Duyên khởi hay Duyên sinh là "Paticcasamuppàda", còn được dịch là "Tùy thuộc Phát sinh", tiếng Anh là "Dependent Origination". Thuyết nầy bao gồm 12 thành tố, nên cũng được gọi là Thập Nhị Nhân Duyên.

Trong Tăng Chi Bộ, chương 10 Pháp, kinh số 92, Đức Phật giảng cho ông Cấp Cô Độc:

"Ở đây, này Gia chủ Cấp Cô Độc, vị Thánh đệ tử quán sát như sau:

Do cái này có, cái kia có.
Do cái này sinh, cái kia sinh.
Do cái này không có, cái kia không có.
Do cái này diệt, cái kia diệt."

DUYÊN HỆ

----

Trong Trường Bộ, kinh số 15, Ðức Phật có dạy ngài Anandà rằng: "Nầy Anandà, giáo pháp Duyên Khởi rất thâm sâu, thật sự thâm sâu. Chính vì không thông hiểu giáo pháp này mà thế gian giống như một cuộn chỉ rối ren, một tổ chim, một bụi rậm lau lách, và không thể thoát khỏi các đọa xứ, cõi dữ, phải chịu khổ đau trong vòng luân hồi sinh tử." Trong một đoạn kinh khác, thuộc Trung Bộ 28, Ngài dạy rằng: "Ai hiểu được lý Duyên khởi, người ấy hiểu Pháp; và ai hiểu được Pháp, người ấy hiểu lý Duyên khởi".

Cho nên, giáo lý Duyên khởi là một giáo lý tinh yếu, thâm sâu, quan trọng, không phải dễ dàng thực chứng và thông hiểu. Là một phàm nhân cư sĩ còn đang tu học, ở đây, chúng tôi chỉ có thể trình bày tóm tắt sơ lược theo kiến giải thô thiển của mình.

Bình Anson, Perth, Tây Úc, tháng 8-2004

nguồn: https://www.budsas.org/uni/u-vbud/vbpha560.htm Ẩn bớt

---

Xem thêm:
Sách đọc nhiều
Bài đọc nhiều