NGƯỜI NHỊ NHÂN VÀ THIỀN
Khi nói đến mối quan hệ giữa tâm tục sinh và việc đắc thiền, có thể hình dung như việc gieo một cái cây. Hạt giống chính là tâm tục sinh mang theo từ đời trước, còn môi trường đất đai là sự tu tập trong hiện tại. Hạt giống tốt hay trung bình có ảnh hưởng đến sự phát triển ban đầu, nhưng cây lớn lên thế nào lại tùy vào công phu chăm bón.
Tâm tục sinh (Paṭisandhi) là khoảnh khắc tâm thức nối kết với một đời sống mới. Chúng sinh khác nhau khi tái sinh vì phẩm chất các nhân thiện đi kèm. A tỳ đàm nhắc đến Ba nhân thiện gồm Vô Tham, Vô Sân và Vô Si (Trí tuệ). Vô tham giúp tâm không vướng vào ham muốn, Vô sân làm tâm không chìm trong giận dữ, còn Vô si là sự sáng suốt, khéo hiểu, nhận rõ và thấy đúng. Ba nhân này tạo nên nền tảng phẩm chất của tâm tục sinh.
A tỳ đàm có nói đến trường hợp “hữu nhân bất tương ưng trí”, tức có căn thiện nhưng không đi kèm trí tuệ mạnh mẽ ngay sát-na tái sinh. Loại tâm này thường chỉ mang hai nhân là Vô Tham và Vô Sân. Trong khoảnh khắc sơ sanh, dù thiếu trí tuệ tương ưng, tâm vẫn phát sanh mười hai quyền, cho thấy nó vẫn có điều kiện hình thành một đời sống đầy đủ, chỉ là sức mạnh trí tuệ không nở rộ từ đầu.
Tâm tục sinh Nhị Nhân -Người mang tâm này có thể sinh vào cõi người hoặc chư thiên bậc trung, và trong đời sống họ đón nhận các cảnh tịnh hảo ở mức tương ứng. Nếu nghiệp thiện quá yếu, họ có thể rơi vào trạng thái bất toàn của thân-tâm khi sinh ra như khờ , mù, câm, điếc, tức là trường hợp vô nhân. Tâm Nhị Nhân vì thế được xem như một nền tảng trung bình, thiếu đi trí tuệ bẩm sinh để soi sáng ngay từ đầu.
Trong khi đó, thành tựu thiền định thuộc về bậc thiện nghiệp thượng, có sức mạnh nâng tâm tới các tầng Phạm Thiên. Người sinh ra với tâm Nhị Nhân muốn đạt được điều ấy phải nỗ lực rất nhiều trong đời hiện tại- nuôi dưỡng Trí tuệ, phát triển Ba-la-mật, và làm mạnh mẽ thiện nghiệp chủ. Nếu không, thiện nghiệp của họ chỉ trổ quả ở mức trung bình và đôi khi trở thành vô hiệu nghiệp nếu không đủ sức dẫn dắt tâm.
Từ đây, vấn đề được đặt ra là việc đắc thiền có liên hệ thế nào với phẩm chất của tâm tục sinh. Thiền (Jhana) là trạng thái tâm định tĩnh, sâu lắng nhờ tu tập bền bỉ. Khi một vị Phíc-khú hành thiền, họ phải gỡ bỏ ngũ cái- những chướng ngại làm tâm nặng nề như tham dục, sân hận, hôn trầm, phóng dật và hoài nghi. Khi tâm rời xa những điều bất thiện ấy, sơ thiền hiện khởi với tầm, tứ, hỷ, lạc và nhất tâm. Để đi sâu hơn, người tu phải phát triển Trí tuệ (Tuệ quyền), sự sáng suốt và khả năng trạch pháp, vốn chính là bản chất của Vô Si. Con đường này thuộc Bát Chánh Đạo, trong đó Chánh Kiến và Chánh Định đóng vai trò then chốt.
Câu hỏi then chốt là: người tái sinh chỉ có hai nhân thiện- không tương ưng với trí tuệ- có thể đắc thiền hay không?
A tỳ đàm không nói rằng họ không thể. Những đoạn được trích chỉ mô tả phẩm chất của tâm tục sinh và những điều kiện cần có để chứng đắc thiền. Một mặt, tâm tục sinh có thể là hai nhân hoặc ba nhân, và sự thiếu vắng trí tuệ bẩm sinh là một đặc điểm của hai nhân. Mặt khác, việc đạt thiền lại đòi hỏi sự tu tập phát triển trí tuệ, nghĩa là tuệ phải được bồi dưỡng trong chính đời sống này, không phụ thuộc vào sự mạnh yếu của trí tuệ lúc tái sinh. Vì vậy, dù tâm tục sinh Nhị Nhân chỉ như một hạt giống vừa đủ, việc đắc thiền lại là thành tựu của bậc tâm linh cao. Khoảng cách này có thể được vượt qua, nếu người ấy biết vun bồi trí tuệ và tinh cần liên tục.
Một vài ví dụ:
Được xem là người có căn cơ lớn (giống như Tâm Tam Nhân). Ngay từ nhỏ, Tôn Giả Xá Lợi Phất (Upatissa) đã thể hiện trí tuệ siêu việt, khả năng biện luận sắc sảo, và luôn tìm kiếm con đường giải thoát tối thượng. Đây là ví dụ về "hạt giống Tam Nhân" tốt đẹp, khi được gieo trồng và chăm sóc (tu tập) thì nhanh chóng trổ ra quả vị tối thắng.
Tôn Giả Channa (người hầu cận thân thiết của Đức Phật khi còn là Thái tử) là một vị Tỳ-khưu đã có duyên lành lớn, nhưng lại khó tu tập, có nhiều phiền não, kiêu mạn và chấp thủ. Dù có cơ hội gần Phật và xuất gia, ngài vẫn gặp nhiều chướng ngại trong việc loại bỏ tham sân. Ngài phải trải qua một quá trình rèn luyện cực kỳ gian khổ và chỉ sau khi bị hội chúng Tăng-già thực hiện phép "phạm hành im lặng" (không ai nói chuyện với ngài), ngài mới thực sự hối cải và nỗ lực hết mình để chứng đắc A-la-hán (tức là đắc thiền và đạo quả) vào cuối đời. Đây là ví dụ về "hạt giống Nhị Nhân" (căn cơ trung bình), nhưng nhờ nỗ lực phi thường trong hiện tại (vun bồi Trí tuệ - Vô Si trong đời này), vẫn có thể vượt qua phẩm chất ban đầu để đạt được thành tựu tâm linh tối thượng.
Trong Kinh Đại Bát Niết Bàn (Mahāparinibbāna Sutta): Đức Phật nhấn mạnh Bát Chánh Đạo là con đường duy nhất đưa đến giải thoát. Trong đó, Chánh Kiến (Trí tuệ) và Chánh Định (Thiền định) là hai yếu tố then chốt. Việc đắc Thiền và chứng Đạo Quả là thành quả của việc thực hành Bát Chánh Đạo trong đời sống hiện tại, nó không phụ thuộc vào việc lúc tái sinh bạn là người Tam Nhân hay Nhị Nhân. Cốt lõi là sự vun bồi Trí tuệ (Vô Si) và Định lực ngay bây giờ. Tâm ban đầu có thể chưa sáng, nhưng nếu được nuôi dưỡng bằng Niệm, Định Và Tuệ, nó vẫn có thể lớn lên thành một nội lực đủ mạnh để đạt thiền. Đây là sự gặp gỡ giữa phẩm chất ban đầu của tâm tái tục và khả năng vươn đến thành tựu tối thắng trong thiền định- con đường dài nhưng luôn mở cho những ai bền chí. Cơ hội đạt đến thành tựu cao nhất trong Phật Pháp là bình đẳng cho tất cả những ai có đủ nhân duyên (tức là không phải người Vô Nhân) và nỗ lực tu tập trong hiện tại. Phẩm chất bẩm sinh (Nhị Nhân hay Tam Nhân) chỉ ảnh hưởng đến tốc độ mà thôi.
-Nguồn: tổng hợp để tự học. Không có giá trị tham khảo.
-Nguồn ảnh: https://vdpzoom.com/trung
ghi chú: 171
#Tư #Cần #Tuệ
Xem thêm:
Sách đọc nhiều
Bài đọc nhiều
